Ev Bahçeciliğinde Tohumluk Bitkiler Seçimi ve Sezonlar
Kısa cevap: Ev bahçeciliğinde tohumluk bitkiler seçimi yaparken üç şeye bakılır: bitkinin açık tozlaşan (atalık/yerel) bir çeşit olması, iklime uyum sağlaması ve tohumunun kolay toplanabilmesi. Fasulye, bezelye, domates, biber ve marul bu üç ölçütü de karşıladığı için başlangıç için en güvenli gruptur. Hibrit (F1) tohumlardan alınan tohumlar ise ertesi yıl ana bitkiye benzemez; bu yüzden tohumluk amaçlı ekilmezler.
Tohumluk bitki ne demek?
Bir bitkiyi "tohumluk" yapan şey, ondan aldığınız tohumun ertesi sezon aynı özellikleri taşıyan bir bitki vermesidir. Bunun için bitkinin açık tozlaşan bir çeşit olması gerekir. Tohum paketlerinde bu bilgi genellikle "atalık", "yerel çeşit", "açık tozlaşan" veya İngilizce paketlerde "heirloom / open-pollinated" ibaresiyle geçer. Paketin üzerinde F1 yazıyorsa, o bitki iki farklı hattın melezidir; meyvesi güzel olabilir ama tohumunu sakladığınızda ortaya karışık ve genelde daha zayıf bir nesil çıkar.
Tohum saklamak, bahçeciliğin en ucuz ve en öğretici kısmıdır. Her yıl kendi bahçenizde en iyi büyüyen bitkinin tohumunu ayırdığınızda, birkaç sezon sonra elinizde tam olarak sizin toprağınıza ve iklinize alışmış bir çeşit olur.
Yeni başlayanlar için tohumluk bitkiler seçimi
Tüm bitkilerin tohumunu almak aynı derecede kolay değildir. Bazıları kendi kendine tozlaşır ve komşu çeşitlerle karışmaz; bazıları ise arıların taşıdığı polenle kolayca melezlenir. Başlangıçta kendine tozlaşan gruptan ilerlemek en mantıklısıdır.
| Bitki | Zorluk | Notlar |
|---|---|---|
| Fasulye, börülce | Çok kolay | Baklalar dalda kuruyunca toplanır, ayıklanır. |
| Bezelye | Çok kolay | Serin sever, erken ilkbaharda ekilir. |
| Domates | Kolay | Tohum jölesi için kısa fermentasyon gerekir. |
| Biber | Kolay | Acı ve tatlı çeşitleri birbirinden uzak tutun. |
| Marul, roka | Kolay | Bitkinin çiçeğe kalkması beklenir. |
| Dereotu, maydanoz, kişniş | Kolay | Şemsiye çiçekler kuruyunca silkelenir. |
| Kabak, salatalık | Orta | Çapraz tozlaşır; tek çeşit yetiştirmek gerekir. |
| Havuç, soğan, pancar | Zor | İki yıllıktır; tohum için ikinci yıl beklenir. |
Sezonlara göre planlama
Tohum saklamak, hasat takviminizi biraz uzatmayı gerektirir. Yemek için topladığınız sebze ile tohum için bıraktığınız bitki aynı olamaz: salatalığı yemek için körpe toplarsınız, tohum içinse sararıp yumuşayana kadar dalda bırakmanız gerekir.
İlkbahar
Serin seven türlerin zamanı: bezelye, marul, ıspanak, turp, roka. Domates, biber ve patlıcan gibi sıcak seven türler ise don riski geçmeden önce iç mekânda fide olarak başlatılır. Fide dönemi, ışık ihtiyacının en kritik olduğu evredir; pencere önünde yetişen fideler yeterli ışık almazsa uzayıp incelir.
Yaz
Fasulye, kabak, domates ve biberin ana büyüme dönemidir. Bu sezonda yapılacak en önemli iş, tohumluk olarak ayıracağınız bitkileri işaretlemektir. Bir ip veya renkli bir bez parçası bağlayın ki hasat telaşında yanlışlıkla toplanmasın. Seçerken en erken olgunlaşan, en sağlıklı ve hastalığa en az yakalanan bireyi tercih edin.
Sonbahar
Toplama ve kurutma mevsimi. Baklalar, şemsiye çiçekler ve marul tohumları bu dönemde kuruyup dökülmeye hazır hâle gelir. Yağmurlar başlamadan önce toplamak önemlidir; ıslanıp yeniden kuruyan tohum çimlenme gücünü kaybeder. Aynı dönemde sarımsak ve bazı serin sever yeşillikler için de ekim yapılabilir.
Kış
Bahçe dinlenirken siz kayıt tutun. Hangi çeşit ne zaman ekildi, ne kadar verim verdi, hangisi hastalandı? Bu notlar bir sonraki yılın tohumluk bitkiler seçimi kararlarını kolaylaştırır. Kışın ayrıca çimlenme testi yapılır ve toprak hazırlığı planlanır.
Tohum toplama ve saklama adımları
- Olgunlaşmayı bekleyin. Tohum, meyve tam olgunlaştıktan sonra canlılık kazanır. Yeşilken toplanan tohum çimlenmez.
- Islak tohumları temizleyin. Domates tohumlarını jölesiyle birlikte bir bardak suya alın, iki üç gün oda sıcaklığında bekletin, üstte oluşan tabakayı atıp dibe çö